Zemin Etüdü Sondajı Nedir? El Sondajıyla Ön İnceleme Rehberi

Zemin etüdü sondajı, bir arazinin altındaki katmanları, yeraltı suyunun durumunu ve kayaya ne kadar derinde rastlandığını görmek için zemine dar bir delik açıp numune alma işidir. Resmi zemin etüdü, mevzuata göre yetkili mühendislerin yaptığı ayrıntılı bir çalışmadır ve raporla sonuçlanır. Arazi alan, tarla ya da bağ sahibi, çiftçi veya maden sahası arayan biri ise çoğu zaman önce kendi imkânlarıyla bir ön inceleme yapmak ister. Bu ön incelemenin en pratik yolu el sondaj makinasıyla açılan küçük çaplı deliklerdir. Bu rehberde zemin sondajının ne olduğunu, el sondajıyla neleri öğrenebileceğinizi ve nerede durmanız gerektiğini anlatıyoruz.

Zemin etüdü sondajı nedir, ne işe yarar?

Toprağın yüzeyine bakarak altında ne olduğunu bilemezsiniz. Yarım metre verimli toprağın altında sert kil, çakıl bandı, kum ya da doğrudan kaya olabilir. Zemin araştırma sondajı, bu bilinmezi ortadan kaldırmak için yapılır. Delikten metre metre çıkan malzeme incelenir; her derinlikte zeminin rengi, nemi, sertliği ve tane yapısı not edilir.

Bu bilgiler farklı kişiler için farklı soruların cevabıdır:

• Arazi alacak kişi için: Toprak ne kadar derin, kayaya kaç metrede rastlanıyor, arazi ıslak mı kuru mu?
• Çiftçi ve bağ sahibi için: Kök bölgesinin altında geçirimsiz bir kil tabakası var mı, su nerede birikiyor?
• Su arayan için: Derinlere indikçe nem artıyor mu, delik su tutuyor mu?
• Maden ve mermer sahası arayan için: Kaya hangi derinlikte başlıyor, numune nasıl bir yapı gösteriyor?

Resmi zemin etüdü ile el sondajıyla ön inceleme arasındaki fark

Bu ayrımı baştan net koymak gerekir. Türkiye'de yapılacak yapılar için zemin ve temel etüdünün nasıl planlanacağı ve raporun nasıl hazırlanacağı, 9 Mart 2019 tarihli ve 30709 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Zemin ve Temel Etüdü Uygulama Esasları ve Rapor Formatına Dair Tebliğ ile belirlenmiştir. Bu tebliğ arazi ve laboratuvar çalışmalarının, yeraltı suyu bilgisinin ve raporun içeriğinin esaslarını düzenler. Böyle bir rapor gereken her işte, işi yetkili mühendislik kuruluşlarına yaptırmanız gerekir.

El sondaj makinasıyla yaptığınız çalışma ise resmi bir rapor değildir; arazinizi tanımak ve karar vermeden önce bilgi toplamak içindir.

Kısacası el sondajı, resmi zemin etüdünün yerini tutmaz; ama resmi etüt gerektirmeyen birçok işte size yeterli bilgiyi verir, gerektiren işlerde de önceden ne ile karşılaşacağınızı gösterir.

El sondajıyla zemin ön incelemesi nasıl yapılır?

El sondaj makinası; motor, şanzıman ya da redüktör, birbirine eklenen 75 cm'lik borular ve borunun ucundaki delme ucundan oluşur. Horasan Makina setlerinde uç ve boru çapı 32 mm'dir. Aşağıdaki adımlar bir ön inceleme için yeterli bir çerçeve sunar.

1. Nokta seçimi

Tek bir delik bütün araziyi anlatmaz. Küçük bir parselde köşelere yakın ve ortada olmak üzere birkaç nokta seçin. Eğimli arazide hem üst hem alt kesimde delik açın; çukur ve su biriken yerler mutlaka ayrı incelenmeli. Noktaları telefonla fotoğraflayıp konumlarını kaydedin.

2. Güvenlik kontrolü

Delmeden önce alanda yeraltı kablosu, su borusu ya da başka bir hat olup olmadığını öğrenin. Sadece kendi arazinizde ya da sahibinin izin verdiği alanda çalışın; koruma altındaki alanlarda sondaj yapmayın.

3. Uç seçimi

Toprak, kil ve çakıllı zeminde 32'lik karışık zemin ucu kullanılır. Kayaya geçildiğinde elmas uca geçilir ve sulu delme yapılır; şarjlı pompadan gelen su ucu soğutur ve delme tozunu yukarı taşır.

4. Delme ve kayıt

Her boru boyu, yani yaklaşık 75 cm'de bir durup çıkan malzemeye bakın. Basit bir tablo tutun: derinlik, renk, nem, sertlik ve ilerleme hızı. İlerleme birden yavaşladıysa sert bir katmana girmişsinizdir. Bu kayıt, ön incelemenin en değerli çıktısıdır.

5. Numune alma

Katmanların karışmadan yukarı alınması için numune alma aparatı kullanılır. Her numuneyi ayrı torbaya koyup derinliği ve nokta numarasıyla etiketleyin. Ayrıntılı yöntem için toprak numunesi nasıl alınır rehberimize bakabilirsiniz.

6. Delik içini görme

Setlerdeki 10 m yılan kamera ile delik içine bakarak su sızıntısı, boşluk ya da çökme olup olmadığını görebilirsiniz. Delikte su birikiyorsa bir süre bekleyip seviyeyi tekrar ölçün.

Zemin sondajında hangi bilgileri elde edersiniz?

İyi tutulmuş kayıtlarla, birkaç delikten şu bilgileri çıkarmak mümkündür:

• Katman sırası: Bitkisel toprak, kil, kum, çakıl ve kayanın hangi derinliklerde değiştiği.
• Kaya derinliği: Sert zemine kaç metrede ulaşıldığı; bu bilgi arazi değerlendirmesinde ve maden sahası aramasında önemlidir.
• Nem ve su durumu: Islak katmanların derinliği, deliğe su dolup dolmadığı. Su konusunu daha ayrıntılı merak ediyorsanız arazide su var mı nasıl anlaşılır yazımızı okuyun.
• Arazinin ne kadar düzenli olduğu: Farklı noktalarda aynı katmanların aynı derinlikte çıkıp çıkmadığı.
• Laboratuvara gidecek numuneler: Toprak analizi ya da kaya numunesi incelemesi için düzenli, etiketli örnekler.

Bu bilgiler resmi rapor yerine geçmese de, bir arazi için pazarlık yaparken ya da büyük bir yatırıma karar verirken elinizi güçlendirir.

Zemin etüt makinası olarak hangi model seçilmeli?

Ön inceleme için seçeceğiniz makine, ne kadar derine inmek istediğinize ve zeminin sertliğine bağlıdır. Üretici verilerine göre Horasan Makina'nın 3 HP modeli yaklaşık 5 m, 3,5 HP redüktörlü modeli yaklaşık 10 m, 5,5 HP modeli ise 15-20 m derinliğe uygundur; elektrikli sehpalı model 25 m ve üzeri derinlik için tasarlanmıştır. Gerçek derinlik zemine ve kullanıcının deneyimine göre değişir.

• Sığ inceleme ve toprak numunesi: Hafif ve kolay taşınan bir model yeterlidir. 3,5 HP redüktörlü el sondaj makinası redüktörü sayesinde killi zeminde de dengeli çalışır.
• Kayaya kadar inmek, daha derin bilgi almak: 5,5 HP karot makinası daha derin sondaj için tasarlanmıştır.
• Elektrik olan sahada: Daha sessiz ve bakımı kolay elektrikli modeller tercih edilebilir.

Tüm modelleri ve set içeriklerini yan yana görmek için el sondaj makinası modelleri sayfasını inceleyebilirsiniz. Zemin türüne göre derinlik farkını el sondaj makinası kaç metre iner yazımızda ayrıca anlattık. Makinelerimizi üretici firmamız Horasan Makina üzerinden satın alabilirsiniz; güncel fiyat için ürün sayfalarına bakın.

Ön incelemede sık yapılan hatalar

1. Tek delikle karar vermek: Zemin birkaç metre içinde değişebilir; en az birkaç nokta açın.
2. Kayıt tutmamak: Hafızaya güvenmeyin; derinlik ve malzeme bilgisini o anda yazın.
3. Kayada kuru delmek: Elmas uç susuz çalışırsa kısa sürede körleşir.
4. Boruyu zorlamak: Boru sıkışırsa motoru zorlamayın, boru kurtarma aparatını kullanın. Bu konuda sıkışan sondaj borusu rehberimiz yol gösterir.
5. Ön incelemeyi resmi rapor sanmak: Elde ettiğiniz bilgi size yol gösterir, ama resmi rapor gereken işte yetkili kuruluşa başvurmanız gerekir.

Not: Bu yazı açık arazide yapılan zemin sondajı içindir; yapı işlerinde kullanılan karot makinalarıyla ilgili değildir.

Sonuç

Zemin etüdü sondajı, toprağın altını görmenin tek güvenilir yoludur. Resmi etüt gereken işlerde bu çalışmayı yetkili mühendisler yapar; ancak arazi alırken, su ararken, tarım planı yaparken ya da maden sahası araştırırken önce kendiniz bir ön inceleme yapmak hem zaman hem para kazandırır. Taşınabilir bir el sondaj makinası, birkaç noktadan düzenli kayıt ve etiketli numuneler bu ön incelemenin temelidir.

Size uygun makineyi seçmek için Horasan Makina'nın ürünlerine göz atabilir ya da +90 534 389 63 95 numarasından bize ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

• Resmî Gazete - Zemin ve Temel Etüdü Uygulama Esasları ve Rapor Formatına Dair Tebliğ (9.3.2019, 30709)